Chłopi, Reymont i różne dygresje

A.S  Wracając do Reymonta, to jego biografia jest również bardzo ciekawa i rezonująca echami epoki, w której po okresie pozytywizmu nastąpił zwrot ku romantyzmowi i wzrost zainteresowania mistyką i okultyzmem. A Reymont miał epizod zarówno jako początkujący mistyk, gdy przebywał na nowicjacie w zakonie paulinów, jak i okultysta, gdy był medium pośredniczącym w kontaktach ze zmarłymi.

Będzie mi bardzo przykro, jeżeli zburzę w jakiś sposób jego wizerunek w Pani oczach, ale to też nie była postać kryształowa, bez żadnej skazy. Nawiązując do Pani wcześniejszej wypowiedzi, że o ile Mickiewicz miał „nie stronić od alkoholu”, tak Reymont był zwyczajnie alkoholikiem. Opowieść o tym, że nie odebrał osobiście Nagrody Nobla, bo był w pijackim ciągu, jest chyba przerysowana, ale na jego choroby i przedwczesną śmierć wpłynął alkoholizm. Inną poważną rysą na pomniku pisarza może być sytuacja, która pozwoliła mu na zajęcie się w pełni pisaniem, a po wielu latach i zbiegach okoliczności – na naszą rozmowę. Chodzi tu oczywiście o wypadek, po którym Reymont dostał na tyle duże odszkodowanie od kolei, że stał się, mówiąc dzisiejszym językiem, niezależnym finansowo. Pewien zgrzyt w tej historii polega na tym, że w zaświadczeniu lekarskim wpisano fałszywe informacje, na przykład o tym, że skutki wypadku nie pozwalają mu na dalsze pisanie i zarabianie w ten sposób na życie. Przyznam się tutaj, że mam swoje osobiste nadzieje związane ze stuleciem Nobla, a w następnym roku ze stuletnią rocznicą śmierci pisarza, bo liczę na jubileuszowe, piękne wydanie Chłopów, z dobrym opracowaniem, oraz na biografię pisarza, pokazującą wszystkie zakręty jego życia. W kontekście jego życiorysu ciekawe są też plany, które miał w stosunku do dalszych części Chłopów. Planował napisać kolejne tomy, w których fabuła miała być przeniesiona do Ameryki. To dość ciekawa wizja, bo moglibyśmy przeczytać na przykład o dalszych losach Antka w Ameryce. Czy zastanawiała się Pani, jak mogłaby wyglądać jego dalsza historia na emigracji? Ja sam chyba nie umiem jednoznacznie orzec, że dobrze się stało, że Chłopi kończą się na czwartym tomie, jako kompletne dzieło, czy żałuję, że nie ma dalszego ciągu powieści…

R.W  Nie wiedziałam, że Reymont miał napisać kolejne losy Chłopów, w dodatku na emigracji. Gdybym sama nie była emigrantką, nie potrafiłabym sobie ich wyobrazić. Ale że doświadczyłam tego niełatwego przeniesienia swojego życia do innej rzeczywistości, z łatwością mogę sobie zobrazować dalsze losy Antka. Zastanawiam się tylko, czy wyjechał ze swoją rodziną, czy sam, bo jakoś trudno mi sobie uzmysłowić, że Hanka – ta Hanka po odbudowaniu swojego poczucia wartości i mentalnym przeobrażeniu, po zadaniu jej psychicznej rany poprzez zdradę małżeńską, pakuje tobołki i z małymi dziećmi wyrusza w tak wielkie nieznane ze swoim mężem.

Deklarowała, że:
„Nie pójdę i dzieci na zatratę nie pozwolę! – wyrzekła groźnie. – Nie pójdę! A jak mnie przyniewolisz, to siekierą łby dzieciom porozbijam, a sama choćby do studni!”

Była także bardzo przywiązana do miejsca, w którym się urodziła, i ziemi; potrafiła ciężko pracować i zarządzać całym gospodarstwem sama, co udowodniła, kiedy Antek przebywał w areszcie. Raczej z nim nie wyjechałaby. Bardziej jestem skłonna przypuszczać, że Antek wyjechał sam, uciekając przed zesłaniem na Sybir lub pobytem w ciężkim więzieniu. I tak by go nie było przy Hance, i tak. Dla niej niewielka różnica. Ucieczka do Ameryki niosła przynajmniej nadzieję, że byłby wolny i lepiej lub gorzej, ale mógłby stanowić o sobie. Na Syberii czy w carskim więzieniu „poszedłby na zmarnowanie”.

Załóżmy więc, że Antek ratuje się ucieczką do Ameryki, zostawiając rodzinę w Lipcach. Był synem najbogatszego gospodarza we wsi, więc było go stać na kupienie biletu na statek do Nowego Jorku. Między 1870 a 1910 rokiem do Stanów Zjednoczonych przybyło trzydzieści milionów osób, dwie trzecie z nich to przybysze z Europy Środkowo-Wschodniej i Południowej. W tej ogromnej ludzkiej liczbie mógł znaleźć się i Antek Boryna. Skoro wyjeżdżało tak dużo ludzi, były organizacje, które zajmowały się tym procederem i nasz bohater po rozpytaniu trafił zapewne na ludzi, którzy za sowitą opłatą mu w tym pomogli.

Zakładam, że dobiwszy do Ellis Island, po dopełnieniu procedur, ktoś mu pomógł znaleźć jakiś kąt do spania w ówczesnej dzielnicy polskiej, czyli Greenpoint, zwaną także wtedy dzielnicą kościołów. Raczej nie spodobało mu się wielkie i głośne miasto, ale zapewne próbował się w nim odnaleźć; najbliżej by mu chyba było poprzez duchowieństwo i polski Kościół. Przybywając bez znajomości docelowego kraju, języka i stosunków międzyludzkich, w lokalnych duchownych mógł odnaleźć nie tylko zbłąkaną duszę, ale i swoją ochronę i nić wiążącą go z krajem macierzystym. Znalazł jakąś pracę w fabryce lub na budowie, gdzie był ciemiężony i trafił na sam dół drabiny społecznej. Chociaż nawykł do ciężkiej pracy u siebie na roli, musiał się przystosować do zupełnie innego sposobu działania niż w Polsce i godzinę pracy zmieścić w czterdziestu minutach. W tamtym okresie dom murowany w Nowym Jorku powstawał w dwa tygodnie, w Polsce potrzeba było na to dwóch lat. Myślę, że zagubił się w chłopskiej masie nieznającej języka, bez finansowych możliwości powrotu do kraju, dla którego nowoczesne państwo było progiem nie do przeskoczenia. Z jego awanturniczą i buntowniczą naturą mógł też być łatwym kąskiem dla różnych destrukcyjnych socjalistycznych propagandystów. Oderwany od swojej żywicielki ziemi i naturalnego, zgodnego z porami roku życia, nie mogący sobie znaleźć miejsca w jakże innym otoczeniu, mógł zmienić swoje hierarchie wartości. Co zależało od tego, co było w tamtym miejscu i momencie dla niego najważniejsze: rodzina, wiara katolicka, ojczyzna, rodzinna wieś czy może po prostu język polski.

Opierając się na sposobie prowadzenia narracji i opisów w Chłopach, dostalibyśmy wspaniały i realistyczny opis Ameryki, zależności międzyludzkich, ciężkiej pracy i Antka jako pijaka i awanturnika. Za to Hanka w Lipcach stałaby się większą i zamożniejszą gospodynią od starego Boryny. Ich losy poznawalibyśmy głównie z listów krążących między małżonkami i kontynentami. Mam jeszcze jedną wersję ich losów, ale wstrzymam się z jej ujawnieniem, by poznać Pańską odpowiedź, czy takie losy Antka Boryny byłyby prawdopodobne?

A.S.  Zakładam, że hipotetyczna powieść, druga część Chłopów, której akcja rozgrywa się za oceanem, byłaby lekturą daleką od w połowie prawdziwego, a w połowie mitycznego american dream. To założenie wywodzę z Reymontowskiego realizmu, warunków epoki oraz prawideł emigracji przełomu XIX i XX wieku. Jest coś w tym niemal z fatum, że momenty wybuchów demograficznych naszego narodu wiązały się jednocześnie z niemożnością zatrzymania tej siły nad Wisłą. Warunki polityczno-gospodarcze wypychały na emigrację miliony ludzi, które budowały bogactwo innych krajów i walczyły o swoje szczęście na obcej ziemi. Nie mamy, co prawda, jako naród tak dziwnej statystyki, co Irlandczycy, których na samej rodzimej wyspie mieszka mniej niż ludzi irlandzkiego pochodzenia w Stanach Zjednoczonych, ale wciąż mówimy o milionach Polonusów różnych pokoleń na całej kuli ziemskiej.